Er praten mensen door mij heen
Soms betrap ik me erop dat ik een mening verdedig waarvan ik niet kan navertellen waar ik hem heb opgedaan. Niet een mening die ik heb opgebouwd uit ervaring of afweging, maar een die er gewoon al lag toen ik hem nodig had. Vaak gaat het over geopolitiek — over gebieden waar ik nooit ben geweest, over mensen die ik nooit heb ontmoet, over conflicten waarvan ik de taal niet lees. En toch heb ik er een standpunt over, met scherpe randen, klaar voor gebruik.
Dat is een ongemakkelijke ontdekking, en ik denk dat het breder geldt dan voor mij alleen. Wie een groot deel van zijn dag online doorbrengt, leent zijn hersens uit. Niet metaforisch-vaag, maar functioneel: je aandacht wordt gevuld met materiaal dat door anderen is geselecteerd, en dat materiaal gaat er niet weer uit. Het nestelt zich in je taal, en via je taal in je uitspraken, en via je uitspraken in je daden. Je voert vervolgens intellectuele oorlogen met andere mensen die precies hetzelfde is overkomen — met munitie die geen van jullie zelf heeft gemaakt.
Dit stuk gaat over waarom ik dat serieus neem, wat er in de literatuur over bekend is, en vooral: wat ik er technisch aan doe. Want ik ben niet van het klagen over platforms. Ik ben van het dichtzetten.
Vier mechanismen die dit laten werken
Mijn stelling is geen onderbuikgevoel. Er zit een redelijk goed in kaart gebrachte machinerie onder, en die bestaat uit vier onderdelen die elkaar versterken.
1. Herhaling maakt waar
Het illusory truth effect is een van de robuustere bevindingen uit de cognitieve psychologie: een bewering die je vaker hebt gezien, beoordeel je als waarschijnlijker waar. Niet omdat je hem hebt nagetrokken, maar omdat hij makkelijker te verwerken is — processing fluency voelt van binnen aan als bekendheid, en bekendheid voelt aan als waarheid.
Het venijn zit in de details. Fazio en collega’s toonden aan dat kennis niet beschermt: mensen die het juiste antwoord aantoonbaar wisten, gingen door herhaling alsnog schuiven. Later werk vond hetzelfde effect zelfs bij beweringen die deelnemers vooraf als onwaar hadden gemarkeerd. Je kunt dus niet slim genoeg zijn om hier immuun voor te zijn. Je kunt alleen de herhaling zelf beperken.
2. Je vergeet waar het vandaan kwam
Parallel loopt een tweede proces: source monitoring, het onthouden van de herkomst van informatie, is aanzienlijk zwakker dan het onthouden van de informatie zelf. De klassieke analyse van Johnson en collega’s beschrijft hoe mensen systematisch fouten maken in het toewijzen van een bron — details uit een verhaal belanden in de herinnering van een gebeurtenis, en de herkomst verdampt.
Dit is precies het scharnierpunt van mijn stelling. De bewering blijft, de bron verdwijnt. Wat overblijft is een gedachte zonder afzender — en een gedachte zonder afzender voelt onvermijdelijk als je eigen gedachte. Zo wordt iemand anders’ framing jouw overtuiging, zonder dat er ooit een moment was waarop je hebt besloten het over te nemen.
3. De werkelijkheid wordt op maat gemaakt
Renée DiResta beschrijft in Invisible Rulers (2024) hoe aanbevelingssystemen en online-invloedrijken samen bespoke realities produceren: werkelijkheden op maat, per publiek anders gesneden. Haar punt is niet dat er gelogen wordt — dat is oud nieuws — maar dat de infrastructuur van aanbeveling en verontwaardiging het mogelijk maakt om hele bevolkingsgroepen in verschillende feitelijke wereldjes te laten wonen, elk met eigen vijanden en eigen bewijs.
Wie in zo’n op maat gemaakte werkelijkheid woont, denkt niet dat hij een standpunt heeft ingenomen. Hij denkt dat hij gewoon kijkt naar wat er is.
4. Onvrede is het handelsartikel
En dan de motor eronder: dit gebeurt niet per ongeluk. Aandacht is wat er verkocht wordt, en van alle vormen van aandacht is verontwaardiging de goedkoopste om op te wekken en de langste om vast te houden. Een systeem dat wordt afgerekend op verblijfsduur, komt onvermijdelijk uit bij het opvoeren van onvrede — niet uit boosaardigheid, maar omdat dat de meetlat is.
Vier mechanismen, één uitkomst: herhaling zet het vast, bronvergeten maakt het jouwe, maatwerk-werkelijkheid geeft het een vijand, en het verdienmodel zorgt voor de aanvoer.
Waarom reclame de zwakste plek in de keten is
Als je naar dat diagram kijkt, wordt de conclusie bijna technisch onvermijdelijk. Bij de vier stappen rechts kun je niets doen — herhaling die al heeft plaatsgevonden kun je niet terugdraaien, en een bron die je vergeten bent kun je niet terughalen. De enige plek waar ingrijpen zin heeft, is de aanvoer.
Daarom ben ik intens allergisch voor online reclame, en dan niet in de eerste plaats omdat het lelijk is of traag. Advertentie- en trackingnetwerken zijn het transportmechanisme: zij bepalen welke herhaling jij krijgt, zij meten wat er bij je aanslaat, en zij verkopen de mogelijkheid om dat te vergroten aan wie ervoor betaalt. Wie de aanvoer betaalt, bepaalt op termijn wat er in jouw hoofd als vanzelfsprekend gaat voelen.
En dat is een verrassend concreet probleem, want die aanvoer heeft een technische afhankelijkheid die je in eigen hand kunt nemen: bijna elk advertentie- of trackingverzoek begint met een DNS-lookup. Als die lookup niet lukt, komt het verzoek er niet. Geen browser-extensie die per apparaat opnieuw geïnstalleerd moet worden, geen abonnement — één punt in je eigen netwerk waar je bepaalt welke namen wel en niet worden opgelost.
Onze opstelling: filteren waar het netwerk begint
Bij ons draait AdGuard Home op een Intel NUC die permanent aan staat en ongeveer 15 watt trekt. Dat is geen serverpark, dat is een boterhamtrommel met een processor uit 2017. Hij is de DNS-resolver voor alles in huis, en hij houdt de meuk tegen voordat die een apparaat bereikt.
Drie ontwerpkeuzes maken het verschil tussen “ik heb een adblocker” en “ik bepaal mijn eigen aanvoer”.
Blocklists: kies één goede, niet acht overlappende
De meest gemaakte fout is stapelen. Tien lijsten door elkaar geeft vooral dubbele regels, trage updates en onvindbare false positives. De HaGeZi DNS-blocklists zijn expliciet bedoeld om als losstaande lijst te werken, in oplopende agressiviteit. Kies er één als basis:
| Basislijst | Regels (orde) | Waarvoor |
|---|---|---|
| Multi Light | ± 43.000 | Voorzichtig beginnen, kans op stukgaan minimaal |
| Multi Normal | ± 181.000 | Allround huishouden |
| Multi Pro | ± 221.000 | De aanbevolen middenweg — mijn keus |
| Multi Pro++ | ± 240.000 | Maximaal, af en toe handmatig uitzonderen |
| Multi Ultimate | ± 261.000 | Agressief; alleen als je van sleutelen houdt |
Daarnaast één veiligheidslijst — Threat Intelligence Feeds (TIF) — en desgewenst Pop-Up Ads en Fake. Twijfel je over de tier, dan is de FAQ “which list should I use” het juiste startpunt. Wie een tweede mening wil over de volledige AdGuard-configuratie: de aanbevelingen van celenity zijn onderbouwd en actueel.
Sluit de achterdeur: DNS die je filter omzeilt
Dit is het punt waarop de meeste thuisopstellingen stilletjes falen. Je zet een prachtige filterlijst op, en je browser gebruikt hem niet — omdat hij zijn eigen DNS-over-HTTPS meeneemt naar een server buiten je netwerk. Je meet dan je eigen tevredenheid, niet je bescherming.
Er is precies daarvoor een lijst: DoH/VPN/TOR/Proxy Bypass uit dezelfde HaGeZi-set, die de bekende omzeilroutes onbereikbaar maakt. Zet daarnaast in AdGuard Home de optie aan die Firefox’ ingebouwde DoH uitschakelt, en gebruik zelf versleutelde upstreams (tls://, quic:// of h3://) zodat je bescherming niet ten koste gaat van je privacy richting je provider. De configuratiepagina van AdGuard Home beschrijft de exacte notatie, inclusief het toewijzen van specifieke upstreams aan specifieke domeinen.
Laat een blokkade eruitzien als een blokkade
Een geblokkeerd domein dat stilzwijgend time-out geeft, levert een kapotte website op waar je een half uur naar zit te kijken. Bij ons draait daarom een kleine nginx-container die geblokkeerde verzoeken opvangt met een eigen blokkadepagina. Zichtbaar falen is beter dan onzichtbaar falen — dat geldt voor filters net zo goed als voor back-ups.
Segmentatie: de WiFi en het SmartHome staan apart
Filteren is één laag. De tweede is scheiden. Op onze business-grade router is de WiFi als eigen VLAN ingericht, in een apart subnet, en daarmee staat ook het grootste deel van het SmartHome los van het netwerk waarop wij werken.
De reden is nuchter: een slimme lamp, een stekkerdoos of een camera is een computer die van een fabrikant is en niet van mij. Hij praat naar buiten wanneer hij wil, hij krijgt firmware wanneer het de fabrikant uitkomt, en hij wordt op een dag niet meer onderhouden terwijl hij nog vrolijk aan het netwerk hangt. Zulke apparaten horen niet in hetzelfde segment als de machine waarop ik factureer.
De scheiding levert twee dingen op. Ten eerste beperking van de schade: een gecompromitteerd IoT-apparaat kan niet zomaar bij de werkbestanden. Ten tweede — en dat is voor dit verhaal belangrijker — het maakt de aanvoer per segment regelbaar. Wat een televisie of een speaker mag opvragen, hoeft niet hetzelfde te zijn als wat een laptop mag opvragen.
Een werkruimte die met je meebeweegt
Een filter dat alleen thuis werkt, is een filter dat je verliest zodra je de deur uitgaat — en dat is precies het moment waarop je op een vreemd netwerk zit en je telefoon in de trein pakt. Dus verhuist onze DNS mee.
Dat gaat via een eigen Headscale-server: een zelf-gehoste implementatie van de Tailscale-coördinatieserver. Onze apparaten zitten in één eigen netwerk in de 100.64.0.0/10-ruimte, met de NUC als vast punt. Twee instellingen doen het werk. De DNS-server van dat netwerk wijst naar onze eigen AdGuard Home, zodat elk aangemeld apparaat overal onze filtering gebruikt. En de NUC fungeert als exit node, waardoor al het internetverkeer thuis naar buiten komt in plaats van via het café, het hotel of het ziekenhuis waar je zit.
Het gevolg is prettig concreet: waar Renske of ik ook inloggen, we surfen reclamevrij en we identificeren ons naar buiten met één en hetzelfde adres — de reverse daarvan is simpelweg pcpal.nl. Geen wisselende hotelnetwerken in de logs van de diensten die ik gebruik, geen twintig verschillende profielen. Eén herkenbaar punt, dat van ons is.
Niet alleen reclame: je kunt kiezen wat je binnenlaat
Zodra die infrastructuur er staat, verschuift de vraag. Het gaat niet meer over advertenties tegenhouden, maar over de vraag welke categorieën informatie je überhaupt toelaat in je dag. Diezelfde blocklist-collectie bevat namelijk aparte lijsten voor precies dat doel:
- Social Networks — de infinite scroll er in één keer uit, of alleen op bepaalde apparaten
- Gambling — in drie gradaties, relevant als je weet dat dat een gevoelige plek is
- NSFW — adult content, netwerkbreed
- Newly Registered Domains — verse domeinen, favoriet bij phishing en oplichting
- URL Shorteners en Most Abused TLDs — links die verhullen waar ze heen gaan
- Native Trackers — de telemetrie die in apparaten en besturingssystemen zelf zit ingebouwd
En AdGuard Home kan dat per client verschillend doen, met een eigen naam en eigen regels per apparaat. Ook op een schema: geblokkeerde diensten die alleen op bepaalde dagdelen dicht staan. Wij hebben een afspraak over schermloze zondagen; dat is nu geen wilskracht meer maar een instelling. Dat is een wezenlijk verschil, want wilskracht is precies de eigenschap waarop de vier mechanismen hierboven aanvallen.
Wat je dan hebt gebouwd is geen slot op de deur. Het is een werkruimte: een omgeving die met je meereist en waarin standaard alleen de bronnen staan die je zelf hebt uitgekozen. Alles wat erbij wil, moet er expliciet in worden gelaten. Dat is de omkering die het hele punt is.
Twee eerlijke beperkingen
Ik hou niet van schijnveiligheid, dus twee dingen die dit níet oplost. DNS-filtering werkt op domeinniveau; content die van dezelfde host komt als de website zelf — advertenties in een tijdlijn, gesponsorde video’s — komt er gewoon door. Daarvoor heb je alsnog een contentblocker in de browser nodig; de HaGeZi-documentatie zegt dat zelf ook met zoveel woorden.
En het tweede, ongemakkelijker: dit filtert de aanvoer, niet mijn eigen neiging om onvrede aantrekkelijk te vinden. Een schone feed maakt niemand wijs. Het geeft alleen de ruimte terug waarin je zelf kunt bepalen waar je aandacht heen gaat — en die ruimte moet je vervolgens nog gebruiken.
Bronnen en handleidingen
Onderzoek
- Fazio, Brashier, Payne & Marsh, Knowledge Does Not Protect Against Illusory Truth — Journal of Experimental Psychology: General
- Repetition Increases Perceived Truth Even for Known Falsehoods — Collabra: Psychology, 2020
- The illusory truth effect: a review of how repetition affects belief — overzichtsartikel, 2023
- Misinformation effect & source monitoring — overzicht, met het klassieke werk van Johnson e.a. (1993)
- Renée DiResta, Invisible Rulers: The People Who Turn Lies into Reality (2024) — over bespoke realities
Techniek
- AdGuard Home — Knowledge Base, met de configuratiepagina voor upstreams en versleutelde DNS
- HaGeZi DNS-blocklists en de FAQ over lijstkeuze
- celenity — aanbevolen AdGuard Home-configuratie
- Headscale — zelf-gehoste Tailscale-coördinatieserver
- Exit nodes — al je verkeer via één punt naar buiten
Ik ben begonnen met een vraag over mijn eigen hoofd en geëindigd bij DNS-records, VLAN’s en filterlijsten. Dat lijkt een grote stap, maar het is dezelfde vraag in twee gedaanten. Wie de aanvoer bepaalt, bepaalt op termijn de inhoud. Als je dat niet zelf regelt, doet iemand anders het — en die stuurt geen factuur, want jij bent het product.
PCPal — ICT mét Aandacht begint met bepalen wie je aandacht gunt en welke aandacht je toelaat.